Η Χριστίνα Βούλγαρη στο Inclusive Talks: «Δεν γίνεται να μιλάμε για συμπερίληψη σαν να είναι κάτι δεδομένο»
Η κωμωδία έχει τη δύναμη να μας κάνει να γελάμε, να μας φέρνει αντιμέτωπους με τις σκέψεις μας και να ανοίγει συζητήσεις που δύσκολα θα ξεκινούσαν με διαφορετικό τρόπο. Μπορεί, όμως, ένα αστείο να αποδομήσει ένα στερεότυπο χωρίς να το ενισχύσει; Πού βρίσκεται η γραμμή ανάμεσα στο χιούμορ που απελευθερώνει και σε εκείνο που πληγώνει; Και πόσο εύκολο είναι για διαφορετικές φωνές να αποκτήσουν πραγματικά χώρο πάνω στη σκηνή; Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που βρέθηκαν στο επίκεντρο της συζήτησης της Χριστίνας Βούλγαρη με την Κατερίνα Ψύχα στο vidcast Inclusive Talks.
Η stand up comedian, DJ και καθηγήτρια πολεμικών τεχνών, η οποία βρίσκεται πίσω από τη δημιουργία του SNAP Athens Queer Comedy Club, μίλησε για τη σχέση της κωμωδίας με την ορατότητα, την πολιτική ορθότητα και τη συμπερίληψη, αλλά και για την ανάγκη να υπάρχουν περισσότεροι χώροι όπου διαφορετικές εμπειρίες μπορούν να εκφραστούν χωρίς να αντιμετωπίζονται ως κάτι έξω από το συνηθισμένο. Με αφετηρία τη δική της πορεία, η Χριστίνα Βούλγαρη εξήγησε πώς αντιλαμβάνεται τη δημιουργία ενός αστείου, γιατί η εκπροσώπηση δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη και τι είναι αυτό που εξακολουθεί να της δίνει ελπίδα για μια πιο ανοιχτή κοινωνία.
Διάβασε επίσης: Από το ghosting μέχρι τα situationships: Το νέο vidcast του MAD, «Wake Up Call» βάζει στο μικροσκόπιο τις σύγχρονες σχέσεις
Το SNAP Athens Queer Comedy Club συμπληρώνει πλέον 5 χρόνια παρουσίας, έχοντας δημιουργήσει έναν χώρο όπου η queer κωμωδία συνυπάρχει με το καμπαρέ και άλλες παραστατικές τέχνες. Για τη Χριστίνα Βούλγαρη, η δημιουργία του δεν ήταν απλώς μια προσπάθεια να προστεθεί ένα ακόμη comedy club στην αθηναϊκή σκηνή, αλλά μια απάντηση σε κάτι που έλειπε από αυτήν.
«Θεωρώ ότι έλειπε queer κωμωδία που το υποκείμενο να είναι queer και όχι να είναι το θέμα», ανέφερε χαρακτηριστικά, εξηγώντας ότι οι queer χαρακτήρες υπήρχαν και σε παλαιότερες ελληνικές ταινίες, συχνά όμως βρίσκονταν στην άλλη πλευρά του αστείου. «Δεν υπήρχαν ως υποκείμενα του αστείου, ως αυτοί που θα πούνε το αστείο, αυτοί που θα φέρουν την ιστορία, αυτοί που θα γράψουν το κείμενο».
Στη συζήτηση για το αν είναι απαραίτητη η ύπαρξη ενός queer comedy club ή αν θα ήταν προτιμότερο όλοι οι καλλιτέχνες να συνυπάρχουν στις ίδιες σκηνές, η απάντησή της ήταν αφοπλιστικά απλή. «Ναι, θα ήταν, αλλά δεν έχει συμβεί». Όπως εξήγησε, η συνύπαρξη διαφορετικών καλλιτεχνών είναι ένα ιδανικό σενάριο, ωστόσο για να γίνει πραγματικότητα χρειάζεται πρώτα να αναγνωριστεί ότι δεν έχουν όλοι μέχρι σήμερα την ίδια παρουσία και τις ίδιες ευκαιρίες.
Η ορατότητα, άλλωστε, δεν αφορά μόνο το ποιος ανεβαίνει στη σκηνή, αλλά και το ποιον επιλέγουμε να ακούμε. «Είναι πάλι μια ορατότητα το πού επιλέγεις να δώσεις ή να μη δώσεις φωνή», σημείωσε, υπογραμμίζοντας ότι χρειαζόμαστε πολύ περισσότερες διαφορετικές φωνές.
Πότε το χιούμορ αποδομεί τα στερεότυπα και πότε τα ενισχύει
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συζήτησης με την Κατερίνα Ψύχα αφορούσε τα όρια της κωμωδίας και τον τρόπο με τον οποίο ένα αστείο μπορεί να λειτουργήσει διαφορετικά ανάλογα με τη θέση από την οποία εκφράζεται. Για τη Χριστίνα Βούλγαρη, τα στερεότυπα αποτελούν ένα εργαλείο της κωμωδίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρέπει να είναι και ο τελικός της στόχος.
«Τα στερεότυπα είναι εργαλείο της κωμωδίας. Δεν είναι ο στόχος, δεν είναι αυτό που θες να κάνεις, αλλά είναι εργαλείο», εξήγησε. Όπως ανέφερε, όλοι έχουμε μεγαλώσει με συγκεκριμένους κοινούς κώδικες και, επομένως, τα στερεότυπα μπορεί να αποτελέσουν μέρος της δημιουργικής διαδικασίας. Το κρίσιμο στοιχείο είναι η καλλιτεχνική επιλογή και η οπτική γωνία από την οποία ο δημιουργός προσεγγίζει το θέμα.
Για την ίδια, μάλιστα, η επιτυχία ενός αστείου δεν εξαρτάται απαραίτητα από το αν το κοινό θα ταυτιστεί με αυτό. Αντίθετα, θεωρεί ότι η κωμωδία μπορεί να μας οδηγήσει πέρα από τις προσωπικές μας εμπειρίες και να μας φέρει σε επαφή με διαφορετικούς τρόπους σκέψης.
«Το στοίχημα για μένα είναι να γελάσεις με κάτι με το οποίο δεν θα ταυτιστείς, το οποίο δεν το ξέρεις σαν βίωμα, στο οποίο δεν έχεις βρεθεί», ανέφερε, δίνοντας μια διαφορετική διάσταση στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τη σχέση ανάμεσα στο χιούμορ και την κατανόηση του άλλου.
«Πρέπει να δω πού πατάει σε εμένα»
Η συζήτηση πέρασε και στη διαδικασία που ακολουθεί η ίδια όταν γράφει ένα αστείο, αλλά και στην ευθύνη που συνοδεύει τη δημιουργία του. Για τη Χριστίνα Βούλγαρη, δεν αρκεί να παρατηρήσεις κάτι που σου φαίνεται περίεργο και να αποφασίσεις ότι μπορεί να γίνει κωμωδία. Χρειάζεται να καταλάβεις γιατί σε απασχολεί και τι ακριβώς θέλεις να εκφράσεις μέσα από αυτό.
«Αν έχω ξεκάθαρη απάντηση στο γιατί για μένα αυτό είναι αστείο, μπορώ να πω ότι το έχω βιώσει, το έχω δουλέψει, το έχω επεξεργαστεί στο μυαλό μου», σημείωσε. Όπως εξήγησε, η δημιουργία ενός αστείου προϋποθέτει να έχεις αναγνωρίσει τι σε ενοχλεί, τι σε τρομάζει ή τι δυσκολεύεσαι να κατανοήσεις.
«Δεν θεωρώ ότι λειτουργεί με όρους παρατήρησης. Δηλαδή βλέπω κάτι και αυτό μου φαίνεται περίεργο, άρα είναι αστείο. Πρέπει να δω πού πατάει σε εμένα, σε ποια δική μου ανασφάλεια, σε ποιο δικό μου στερεότυπο, σε ποια δική μου σκέψη», ανέφερε, περιγράφοντας μια διαδικασία που ξεκινά από την προσωπική επεξεργασία και καταλήγει στη δημιουργία.
Στο ίδιο πλαίσιο, μίλησε και για την πολιτική ορθότητα, η οποία συχνά παρουσιάζεται ως εμπόδιο για την κωμωδία. Η δική της οπτική είναι ότι η σχετική συζήτηση έχει πάρει μεγαλύτερες διαστάσεις από τις πραγματικές αλλαγές που έχουν συντελεστεί στον χώρο. Αυτό που θεωρεί σημαντικό είναι ότι πλέον άνθρωποι που για χρόνια δεν είχαν πρόσβαση σε ορισμένα καλλιτεχνικά προϊόντα μπορούν να εκφράζουν τη γνώμη τους και να διεκδικούν έργα στα οποία αναγνωρίζουν τον εαυτό τους.
Όσο για την αυτολογοκρισία, η Χριστίνα Βούλγαρη δεν θεωρεί ότι η λύση βρίσκεται στον φόβο της αντίδρασης του κοινού, αλλά στην επεξεργασία των προθέσεων του ίδιου του δημιουργού. «Δεν θεωρώ ότι λογοκρίνουμε τους εαυτούς μας. Θεωρώ ότι πολλά πράγματα μπορεί να βγαίνουν αντανακλαστικά, αλλά για να βγουν αντανακλαστικά πρέπει να το έχεις μέσα σου», είπε, εξηγώντας ότι όσο δουλεύουμε τις σκέψεις και τις προκαταλήψεις μας, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να αντιμετωπίζουμε αυτομάτως έναν άνθρωπο ή μια ταυτότητα ως αντικείμενο χλευασμού.
Η ορατότητα και το βάρος της εκπροσώπησης
Το να βρίσκεσαι σε μια σκηνή και να μιλάς ανοιχτά για τη ζωή και τις εμπειρίες σου μπορεί να λειτουργήσει ως πράξη ορατότητας. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ένα άτομο οφείλει να εκπροσωπεί όλες τις διαφορετικές φωνές που απουσιάζουν από τον δημόσιο χώρο. Η Χριστίνα Βούλγαρη αναφέρθηκε και σε αυτή την πλευρά της έκθεσης, εξηγώντας ότι το δύσκολο δεν είναι απαραίτητα η κούραση, αλλά η αίσθηση πως καλείται να κουβαλήσει το βάρος ταυτοτήτων πέρα από τη δική της.
«Πολλές φορές νιώθω ότι είναι άδικο, όχι για μένα. Είναι άδικο για άλλες ταυτότητες να κουβαλάω εγώ το βάρος τους», είπε, προσθέτοντας ότι δεν θέλει η δική της παρουσία να καταλαμβάνει τον χώρο που θα μπορούσαν να έχουν άλλες φωνές οι οποίες επίσης απουσιάζουν.
Η άμεση σχέση με το κοινό, που αποτελεί βασικό στοιχείο του stand up, δημιουργεί παράλληλα την ανάγκη για στιγμές απομόνωσης. Όπως περιέγραψε, μετά από συνεχόμενες παραστάσεις υπάρχει η ανάγκη να πέσουν οι τόνοι, να απομακρυνθεί για λίγο από τα social media και να περάσει χρόνο με τον εαυτό της. «Υπάρχει ανάγκη να ησυχάσουμε. Να ηρεμήσουμε λίγο», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Η συμπερίληψη δεν είναι μια σφραγίδα
Ένα ακόμη ζήτημα που ανέδειξε η συζήτηση ήταν η διαφορά ανάμεσα στις ίσες ευκαιρίες και στην πραγματική πρόσβαση. Η Χριστίνα Βούλγαρη στάθηκε στις δυσκολίες που εξακολουθούν να υπάρχουν, ακόμη και σε κάτι τόσο βασικό όσο η δυνατότητα ενός ανθρώπου να ανέβει στη σκηνή, όταν οι χώροι δεν είναι προσβάσιμοι σε όλους.
«Δεν είναι ούτε η προσβασιμότητα ούτε η συμπερίληψη κεκτημένα», τόνισε. «Είναι διαδικασία και συμβαίνει και θα συμβαίνει κάθε τρεις και λίγο και θα χρειαστεί να ξανασυμβεί και να επανατοποθετηθούμε και να ξαναδούμε πράγματα».
Όπως εξήγησε, η συμπερίληψη δεν μπορεί να θεωρείται μια υπόθεση που έχει λυθεί απλώς επειδή αναγνωρίζεται ως αρχή. Χρειάζεται διαρκής προσπάθεια, επανεξέταση των επιλογών και προθυμία να αλλάξουν πρακτικές, ακόμη και συνεργασίες, όταν προκύπτουν ζητήματα προσβασιμότητας ή προβληματικές συμπεριφορές.
Η ίδια αναφέρθηκε, επίσης, στα workshops stand up comedy που διοργανώνει, όπου εφαρμόζεται μια διαδικασία θετικής επιλογής, με προτεραιότητα σε queer άτομα και γυναίκες. Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένα περιβάλλον ασφάλειας, στο οποίο οι συμμετέχοντες θα μπορούν να δοκιμάσουν τις ιδέες τους και να βρεθούν για πρώτη φορά στη σκηνή χωρίς να αισθάνονται ότι κρίνονται.
Η στιγμή κατά την οποία κάποιος ανακαλύπτει ότι μια σκέψη του μπορεί να γίνει αστείο και ότι υπάρχουν άνθρωποι που τον ακολουθούν σε αυτό είναι, όπως φάνηκε από τη συζήτηση, ένα από τα πιο ουσιαστικά κομμάτια αυτής της διαδικασίας.
Τι κάνει τη Χριστίνα Βούλγαρη να αισιοδοξεί
Παρά τις δυσκολίες που εξακολουθούν να υπάρχουν, η Χριστίνα Βούλγαρη εντοπίζει λόγους αισιοδοξίας στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι συναντιούνται, συνδέονται και ανακαλύπτουν ότι μοιράζονται κοινές αναζητήσεις και όνειρα. Δεν πρόκειται για μια εύκολη απάντηση που παραβλέπει τα προβλήματα, αλλά για την πίστη στη δύναμη της συλλογικότητας και στη δυνατότητα να δημιουργούνται χώροι όπου περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να υπάρξουν μαζί.
«Αυτό που με κάνει να πιστεύω ότι τα πράγματα θα πάνε καλύτερα είναι ότι κάπως οι άνθρωποι βρισκόμαστε και βρίσκουμε ο ένας τον άλλον και κάπου συνδεόμαστε και νιώθουμε ότι έχουμε κοινές αναζητήσεις, κοινούς στόχους, κοινά όνειρα», ανέφερε.
Για την ίδια, αυτή η σύνδεση είναι που δίνει νόημα στην προσπάθεια και επιτρέπει να φανταστούμε μια κοινωνία διαφορετική από τη σημερινή. Μια κοινωνία στην οποία η ορατότητα δεν θα αποτελεί εξαίρεση, η πρόσβαση δεν θα είναι προνόμιο και η συμπερίληψη δεν θα εξαντλείται σε μια διακήρυξη, αλλά θα αποδεικνύεται στην πράξη.
Διάβασε επίσης:
Δείτε το πλήρες άρθρο στο mad.gr →